Selfies zijn niet van alle tijden

| Aluin

Het woord van 2013 is ‘Selfie’. Een Selfie is een foto van jezelf. Niets bijzonders. Totdat je er een nieuwe naam aan geeft, dan wordt het vanzelf iets nieuws. Selfies vinden we op Facebook of op verwante plekken, bedoeld om te delen. Selfies hebben dan ook een hoog thanks for sharing-gehalte:“Hé vrienden, ik was hier! Kijk maar. En hier! En nu is mijn gezicht weer hier! En daar! En nu samen met het gezicht van hem! Jeetje, en nu weer met haar gezicht samen, ergens anders, waar het ook leuk is! En nu met een zeldzame kamerplant! En hier, hihi, met pindakaas op m’n neus! En hier, met een snor van zes dagen, gek gezicht, hè???”Een Selfie is dus een hysterisch zelfportret met een suffe naam. Een landschapsfoto noem je toch ook geen Scapie? Maar afgezien van schreeuw om aandacht en naam is de Selfie natuurlijk helemaal niet nieuw. Rembrandt maakte ze. Da Vinci, van Gogh en Escher maakten ze.

‘Zelfportretten kunnen drie doelen hebben. Ten eerste het slechts afbeelden van de kunstenaar, bijvoorbeeld als statussymbool voor een mecenas, ten tweede het afbeelden van de kunstenaar in een groter tafereel, figurerend als commentaar of grap, ten derde het psychologisch benaderen van de eigen persoon.’ (Wikipedia)Het doel om zichzelf vast te leggen en zodoende te vereeuwigen wordt hier niet genoemd. Waarschijnlijk omdat dat voor Rembrandt en de facebookpagina-eigenaar te vanzelfsprekend is. De selfie lijkt het tweede doel te dienen: het afbeelden van de kunstenaar in een groter tafereel, figurerend als commentaar of grap. Dat commentaar of die grap moet uiteraard gedeeld worden anders zit je je in je eentje helemaal gek te lachen.

Zelfportretten zoals de schilders ze maakten, daarentegen, komen naast het tonen van het vakmanschap, het dichtst bij het derde doel: het psychologisch benaderen van de eigen persoon.Vanaf het begin van de 16e eeuw zien we zelfportretten. Eerst nog heel ingetogen maar hoe meer we deze eeuw naderen hoe expressiever en uitgesprokener de geschilderde variant van de Selfie wordt.Hoe zat het dan voor 1500? Nou voor 1500 waren er geen zelfportretten. Echt niet? Nee, voor 1500 was een kunstenaar gewoon een ambachtsman, voor wie niemand zich interesseerde en die dan ook niet op het idee kwam om zichzelf vast te leggen. Kom daar nu maar eens om, een kunstenaar die zichzelf niet interessant vindt. Het individu staat in deze tijd zo centraal dat we ons bijna niet voor kunnen stellen dat er een tijd is geweest dat het ‘ik’ er niet veel toe deed.Ik hoor de laatste tijd overigens geluiden dat het individu over z’n hoogtepunt heen is. Dat we naar een tijd gaan voorbij de grenzen van het individu. Dat het collectief of de boodschap of de Cyborg het belangrijkste wordt. Maar dat terzijde.

Zijn er dan ook geen Selfies in de oudheid? Als dat zo is is daar weinig van bekend. Euripides, bijvoorbeeld, schrijft niet over zichzelf, net zo min als Sofokles en Aischylos. Het meest persoonlijke dat we van Euripides ooit hebben gevonden schijnt een drinkbeker te zijn. Hoe weten we dan dat die van hem was? Omdat zijn naam erop staat. Huh? Ik weet niet of u thuis bekers hebt waar uw naam op staat, maar ik niet. We zetten weleens de naam van de kinderen op hun spullen omdat ze anders zoek raken, maar dat zal toch niet de reden zijn? “Uh, Sofokles! Nee, nee, dat is de beker van Euripides, jij hebt zelf een beker!” Wij hebben wel een bierglas met Arjen Robben erop. Zouden ze nou over een paar eeuwen denken…?

Kortom, er zijn geen egodocumenten te vinden van onze klassieke toneelschrijvers. Hun personages daarentegen waren volop bezig zichzelf te portretteren. Met name Oidipous denkt te weten wie hij is en vertelt dat graag. In Koning Oidipous van Sofokles lijdt het volk aan de pest, een straf van de goden. Oidipous, die de stad al eerder gered heeft –

Maar ik kwam, de niets wetende Oidipous,

en bracht met inzicht, niet door vogeltekens, rust.

– staat klaar om zijn superheldenimago nieuw leven in te blazen.

Ach, arme kinderen, jullie wens is mij

maar al te goed bekend. Jullie zijn ziek,

ik weet het, allemaal. Maar niemand is,

hoe ziek jullie ook zijn, zo ziek als ik.

Jullie verdriet betreft één enkel mens

alleen en niemand anders, maar mijn hart

treurt om een volk, om mij en ook om jou.

Dus jullie wekken mij niet uit de slaap.

Ik zeg jullie, ik heb al veel gehuild,

veel dwaalwegen bewandeld in mijn geest.

Kortom, ik, Oidipous, ben een betrokken, integer en zeer empathisch mens. Het is mijn diepste wens om u en de stad te redden en aangezien ik machtig en dapper ben, zal mij dit ook lukken:

Dan helder ik dit op van het begin.

Terecht zult u mij zien als bondgenoot

die voor dit land opkomt, en voor de god.

(-)

Nu treft het zo dat ik de macht bezit die hij eens had,

zijn bed bezit, dezelfde vrouw bevrucht

en had hij kinderen, dan vader voor zijn kinderen zou zijn.

Daarvoor zal ik, als voor mijn eigen vader, dit

gevecht aangaan en tot het uiterste

proberen om de pleger van de moord

te grijpen.

Als blijkt dat hij zich schromelijk in zijn afkomst heeft vergist – hij is niet de zoon van koning Polybos – past hij zijn Selfie onmiddellijk aan zijn nieuwe identiteit aan:

Wat mij betreft, ik zál mijn afkomst zien, al is hij laag.

Ik zie mijzelf meer als de zoon van een

gelukkig lot, die nooit zijn eer verliest.

Ik blijf steeds wie ik ben en niets zal ooit

beletten dat ik mijn geboorte hoor.

Totdat ook dat zelfportret tekort schiet en hij zich neerlegt bij zijn lot . Hij steekt zijn ogen uit en ziet dan pas wie hij is:

Aiai, o, zo komt alles werkelijk uit.

O, licht, nooit meer wil ik je zien, nu ik

verwekt blijk door wie niet verwekken mocht,

verkeer met wie ik niet verkeren mag

en wie ik niet mocht doden heb gedood.

En zo heeft Oidipous, een man die pas zien kon wie hij was, toen hij blind werd, zichzelf uiteindelijk vastgelegd. Zijn laatste Selfie is die van een man die de ongelijke strijd met zijn noodlot heeft verloren. Een indringend zelfportret. Met dank aan zijn geestelijke vader die dit met ons heeft gedeeld.

(vertaling: Gerard Koolschijn. De voorstelling Oidipous Unplugged is (net als Medea Unplugged) nog te boeken voor in uw huiskamer, theater, kantine of andere, minder voordehand liggende, plek.