Framing is van alle tijden.

| Aluin

“Framing is (volgens de website van framingexpert Sarah Gagestein, ES), het gebruiken van specifieke taal om de juiste emoties en wereldbeelden aan te wakkeren, waardoor de boodschap aan overtuigingskracht wint. Het is een kunst die nog onderontwikkeld is in Nederland. (…) Door het ontwikkelen van de juiste frames en de juiste taal wordt niet alleen de argumentatie overtuigender, ook de grip op het hele debat wordt een stuk steviger.

En uit de definitie van onderzoeker Baldwin van Gorp: “Een frame structureert de informatie,(…) biedt samenhang en betekenis. Dit zorgt ervoor dat een frame je interpretatievermogen stuurt.” Ook zegt Gagestein: “De rationele mens bestaat niet” als pleidooi voor framing. Je kunt er dus maar beter aan meewerken anders leg je het af tegen de concurrentie.

Framing werkt vaak nog beter wanneer tekst en beeld aan elkaar gekoppeld worden. Framing is overal en soms met een kwaadaardig doel.

Een foto waarop vluchtelingen een stadion lijken af te breken, terwijl zij daar gastvrij zijn opgevangen. (frame voor: het zijn ondankbare beesten) De dag erna blijkt dat het om een oude foto gaat van Engelse hooligans op oorlogstocht. Een Mariabeeld in Italië waaroverheen geplast zou zijn door moslims (frame voor: ze hebben geen enkel respect voor andere godsdiensten) blijkt een beeld dat een geestelijke per ongeluk op de grond had laten vallen in een Spaanse processie. Ook aan de kant van de voorstanders van een ruimhartig vluchtelingenbeleid wordt de werkelijkheid af en toe omge’framed’. Een schip volgeladen met vluchtelingen die uit Europa naar Afrika vluchten in de Tweede Wereldoorlog (frame voor: wij zijn net als zij, toen waren wij op de vlucht voor het kwaad) bleken Albanezen te zijn die in 1991 naar Italië vluchtten).

Niet altijd wordt er zo bewust vals geframed. Soms is het per ongeluk, uit slordigheid. We reageren steeds sneller op beeld en taal en we hebben daar de middelen voor. Het zou heel goed zijn als we eerst tot tien zouden tellen en vervolgens iets niet zouden plaatsen op facebook of op allerhande fora. Of zoals iemand laatst zei: vroeger moest je eerst een drol in een envelop doen en nu kun je gewoon op een toetsje drukken.

Maar het framen op zich is al zo oud als de wereld. Retorisch talent is het talent om te overtuigen met taal. Een kunst die, in elk geval in naam, teruggaat tot Aristoteles, maar waarschijnlijk al vanaf de eerste vormen van taal en spraak bestaat.

We zijn nou eenmaal gebaat, niet bij het beschrijven van de hele werkelijkheid, bij een gedeelte van de werkelijkheid. Een al te genuanceerde weergave is te objectief voor ons. Dan weten we ook niet waar we staan, of hoe we de ander moeten bezien. En daarom bestrijden zij die pro-vluchtelingen zijn de framing van de tegenstanders ook weer met framing. Nogmaals dat is ten dele onbewust. Als het Nederlands elftal een vrije trap tegen krijgt is dat een beoordelingsfout van de scheidsrechter en als ze er een meekrijgt is het ook echt een schandalige overtreding van de tegenstander.

Framing: Op het WK 1974 speelde het Nederlands Elftal het beste voetbal. Misschien, maar ze hadden daar ook verreweg de meeste overtredingen voor nodig.

Framing: Wilhelmina was onverzettelijk en standvastig in de Tweede Wereldoorlog. Uit bronnen blijkt nu dat ze vaak de weg kwijt was, onmogelijk was om mee samen te werken en niet bestadn tegen de spanningen van de oorlog.

Framing: De Trojaanse oorlog werd uitgevochten om de geschaakte Helena terug te veroveren. Veel waarschijnlijker is evenwel dat de oorlog uit economische motieven gevoerd werd.

Framing is van alle tijden en meestal is het frame spannender dan de waarheid. Shakespeare’s Othello is een stuk waarin eigenlijk niets aan de hand is behalve de wraakzucht van Jago die een hoge functie aan zich voorbij ziet gaan en daardoor concurrent – Cassio – en schuldige – Othello, de leider die Cassio boven Jago verkoos – haat.

Jago framed ontrouw van de vrouw van Othello, Desdemona om Othello jaloers te maken.Als we ons eenmaal overgeven aan de suggesties van Jago (uit Shakespeare’s Othello) en we willen niets liever (!) dan is er niets anders meer mogelijk dan dat Desdemona haar man Othello bedriegt met Cassio. En toch zegt Jago dat niet. Hij benadrukt juist de andere kant:

Jago-

Dus ik denk dat hij heel betrouwbaar is.*

Othello-

Verdomme, Jago, kwel me niet, vertel!

Wat gaat er in je om? Al twijfel je,

ik wil het weten. Welke boze dromen,

welke kwalijke gedachtes wonen

in jouw hoofd. Spreek nu! Ik heb hier recht op!

In deze fase heeft Jago Othello al rijp gemaakt voor verdachtmakingen die nergens op gebaseerd zijn.

Othello-  

Vertel me wat je denkt, verdomme!

Jago-  

Heer

U denkt te willen weten wat ik denk!

Ik zeg u met de grootste stelligheid:

Dat wilt u niet! Want u weet net als ik,

dat jaloezie het ergste monster is!

Aha, Jago heeft heel achteloos het frame benoemd: “Jaloezie”

Othello- 

Jaloezie?

Jago-

Zei ik jaloezie?

Othello-  

(ijzig) Ga door.

Jago- 

Ik zeg dit maar gewoon in ‘t algemeen.

Othello-

(ijzig) Je sprak van jaloezie.

Jago-

Ja, Jaloezie.

Persoonlijk vind ik jaloezie heel kwalijk.

Zelfs zonder reden vreet het alles op!

En dat is precies wat er gaat gebeuren. Zonder reden. Maar voorlopig trekt Jago de teugels nog stevig aan. Hij wil zich niet profileren als een verklikker.

Jago-

Ik ben niet zomaar zo voorzichtig, heer.

Bewijzen zijn er niet. U kunt gerust zijn.

Voorlopig.

Othello-

Voorlopig? Wat is er, Jago?

Is er nou wel of niet iets aan de hand?

Jago-

Ik zei het al: er is niets aan de hand.

Tenminste, als we afgaan op de feiten.

Dat mijn gevoel iets anders fluistert, soit.

U hebt  mij die gedachte afgedwongen.

Othello-

Ja, dat weten we nou wel. Spreek vrijuit!

Geen feiten, dus. Maar louter je gevoel.

Jago heeft Othello zo ver dat de leider een onfeitelijk gerucht serieus neemt. Gevoel zegt meer dan feiten. “De rationele mens bestaat niet”. Dit loopt slecht af. Dat is duidelijk.

(*de vertaling/bewerking is van ondergetekende)

Soms is framing juist positief. Een mooie cadeuaverpakking van een lelijke zaak. Politionele actie om een strijd die alles van een oorlog had goed te praten. Incident om aan te geven dat het een uitzondering was.

In onze geschiedenis blijkt er natuurlijk ook van alles geframed te zijn. In deze tijd komen er dan ook steeds meer verhalen naar boven die een ander licht op bepaalde zaken doet schijnen. De VOC was niet zo winstgevend als werd gedacht. De Gouden Eeuw was alleen voor de rijken een gouden eeuw. De anderen hadden het beter in de 16e eeuw. En de Slag bij Nieuwpoort was geen grootste victorie – het heeft niets opgeleverd en een hoop gekost (soldatenlevens en geld) maar is de geschiedenis in gegaan als de slag waarin wij de Spanjaarden eens een poepie hebben laten ruiken.

In mijn tekst 1600 Slag bij Nieuwpoort heeft een geschiedschrijver de grootste moeite met de opdracht van Maurits en Oldenbarnevelt om de Slag zo te beschrijven dat het een overwinning van groot historisch belang is:

Maurits-

… Both, kom binnen.

Johan-

Ja, kom binnen. U weet wat u hier brengt?

Both- 

Mijn beurs, vrees ik. Mijn slappe ruggegraat.

Mijn zucht naar avontuur – indien aanwezig –

is aan de kust meer dan genoeg bevredigd.

En mijn liefde voor geschiedenis wordt,

niet echt ingelost, vandaag, vermoed ik.

Kortom. Ik werk mee. Maar niet van harte.

Johan-       Nou nou, Both, niet zo zwartgallig.

Maurits-

Kom op.

Both- 

Geschiedvervalsing staat bij mij niet hoog in aanzien.

Johan-

U was ook dichter, toch?

Maurits-

Je hoeft heus niet te liegen. Je moet alleen

niet alles openbaren.

Both- 

Wie houd ik daarmee voor de gek. De Staten Generaal?

Die zaten op de eerste rang.

Johan-

Het volk, de afgevaardigden, het hele land

zal graag een overwinning vieren en

dat feest zal zeker aangemoedigd worden

door de Staten Generaal.

Both-

Dat zal wel.

Maurits-

Niemand heeft belang bij een fiasco.

We beschouwen deze slag als een succes.

Johan-

Onze geniale veldheer heeft een zeer riskante slag gewonnen.

Both-

Ohja? Maar daar zijn we niets mee opgeschoten.

Dat heeft u mij zelf gezegd.

Maurits-

Ach dat was in ‘t vuur van de teleurstelling.

Both-

Precies, het wás toch een teleurstelling?

Maurits-

Jawel, dat hoeft alleen niet iedereen te weten.

(ongeduldig) Ga jij ineens de dominee uithangen?

Johan- 

De Staat heeft nu behoefte aan succes. Een natie drijft op trots, niet op kritiek.

Maurits- 

De waarheid is een luxezaak, mijn beste.

Both-

Nouja, ik neem aan dat ik hier en daar-

Johan-

-Fantastisch, laat je woorden klinken, Both.

Teruggekomen in Den Haag laat raadspensionaris Oldenbarnevelt de banieren van de overwonnen vijand als krijgsbuit wapperen en houdt een door Both geschreven overwinningsspeech die de waarheid geweld aandoet, maar ervoor zorgt dat Nederland op de kaart staat als overwinnaar van Spanje. En dat geloven we graag.

Van 19 tot 30 december 1600 Slag bij Nieuwpoort in Theater Kikker. Met rondleidingen, talkshows, exposities en meer. Reserveer