Schulden zijn van alle tijden

| Aluin

Griekenland heeft voorlopig zijn begroting niet op orde. Er zijn landen en instanties (zoals het IMF) die ervoor pleiten om Griekenland zijn schulden kwijt te schelden. Het argument daarvoor is dat het Griekenland zeker niet zal lukken de economie aan de gang te krijgen als het land ook nog zoveel moet afbetalen. Andere landen in de EU, waaronder Nederland, vinden dat Griekenland moet bloeden. Beloofd is beloofd.In De Koopman van Venetië van William Shakespeare is Bassanio hevig verliefd op Portia, een mooie en intelligente vrouw. Hij wil graag indruk maken op haar en klopt om geld te lenen aan bij de zakenman Antonio. Antonio heeft veel bezit maar weinig geld. Zijn kapitaal vaart op de wereldzeeën. Met zijn vloot als borg leent Antonio weer van Shylock, de geldschieter.Shylock heeft nog een appeltje te schillen met Antonio omdat hij zich als Jood slecht behandeld voelt door hem. Hij eist een onderpand. Een pond vlees uit het lichaam van Antonio, rondom zijn hart. Antonio zegt dit toe omdat zijn kapitaal op zee zo groot is dat zoiets een formaliteit lijkt. De overeenkomst wordt op papier gesteld. Wanneer de schepen van Antonio allemaal in een storm vergaan dringt Shylock aan op zijn borg en slijpt zijn mes.

Inmiddels heeft de verliefde Bassanio het bedrag in muntgeld van zijn Portia gekregen maar zelfs het dubbele bedrag weigert Shylock. Hij wil het pond vlees en laat met de overeenkomst (de schuldbrief) in handen het geschil voor de rechter komen. Portia vermomt zich als rechter.Lees in de volgende passage (akte IV: 1e toneel) Griekenland waar Antonio staat, Nederland waar Shylock staat en de Europese Unie of de IMF waar Portia staat.

Portia

Uw naam is Shylock?

Shylock

Shylock is mijn naam.

Portia

Uw eis is wel van wonderlijke aard,

maar zo gesteld, dat naar Venetiës wetten

geen mens u kan betwisten wat u nastreeft.

(tot Antonio) En U bent in zijn macht?

Antonio

Dat zegt hij, ja.

Portia

Erkent u deze schuldbrief?

Antonio

Ik erken hem.

Portia

Dan moet de Jood genade laten gelden.

Shylock

Wie kan mij daartoe dwingen, zeg eens, wie?

Portia

Genade kan niet afgedwongen worden,

zij valt als zachte regen uit de hemel

op onze aarde en brengt tweemaal zegen.

Zij zegent wie verleent en wie ontvangt.

Zij is het machtigst in de machtigsten.

Zij siert een vorst meer dan zijn kroonjuwelen.

Zijn scepter toont de wereldlijke macht.

Hij is het zinnebeeld van zijn majesteit

en wekt ontzag en vrees voor ‘t koningschap.

Maar boven dit regiem regeert genade.

Zij zetelt in de harten van de vorsten.

Zij is een goddelijke hoedanigheid.

En aardse macht komt die van God het meest

nabij, indien genade het recht verzacht.

Daarom, Jood, ook al staat u op uw recht,

bedenk dat naar de loop van ‘t récht geen van ons

ooit zalig wordt. Wij bidden om genade,

en dat gebed moet ieder van ons leren

genade te verlenen. Ik zeg dit alles

om u tot matiging van uw eis te brengen.

Blijft u erbij, dan moet dit strenge hof

het vonnis vellen over deze koopman.

Shylock

Ik eis de wet. Ik eis de straf, de boete van mijn schuldbrief.

Portia

Kan hij het geld onmogelijk betalen?

Bassanio

O, nee, ik bied het hem hier aan voor ‘t hof

Tweemaal, desnoods.

En als dat niet genoeg is, blijkt dat boosheid

oprechtheid overwint; dan vraag ik u:

dwing voor één keer de wet naar uw gezag;

pleeg , om het ware recht, een nietig onrecht

en zet die wrede duivel de voet dwars.

Portia

Onmogelijk. Voortaan zou men het aanhalen als voorbeeld.

En naar dat voorbeeld allerlei vergrijpen

oogluikend toestaan. Het is uitgesloten.

Shylock

Oh wijze, jonge rechter, ik vereer u.

Portia

Staat u mij toe de schuldbrief in te zien.

Shylock

Hier is hij, zeer doorluchtige doctor, hier.

Portia

Shylock, men biedt u driemaal dit bedrag.

Shylock

Een eed, een eed, ik heb een eed gezworen!

Zal ik een meineed laden op mijn ziel?

Voor heel Venetië niet.

Portia

De Jood mag rechtens een pond vlees van deze koopman

verlangen. Uit te snijden bij diens hart.

Maar wees geduldig, neem driemaal uw geld

en zeg mij dan de schuldbrief te verscheuren.

Shylock

Ik sta hier op mijn schuldbrief.

Portia

Goed, dan zij het zo;

(tegen Antonio) U moet uw borst ontbloten.

Shylock

Oh, edele rechter! Uitgelezen jonkman!

Portia

Want naar de letter dekt de wet de boete.

Die blijkens deze brief voldaan moet worden.

Shylock

Zo is het, wijze en rechtschapen rechter.

O, hoeveel ouder bent u dan u schijnt.

Portia

Ontbloot daarom uw borst.

Shylock

Jaja, zijn borst. Zo staat het in de schuldbrief, edele rechter,

vlakbij zijn hart, dat zijn de juiste woorden.

Portia

Hebt u een weegschaal om het vlees te wegen?

Shylock

Ja, ik heb hem bij de hand..

Portia

Haal op uw kosten ook een dokter, Shylock,

die hem verbindt, want anders bloedt hij dood.

Shylock

Staat dat ook aangegeven in de schuldbrief?

Portia

Het staat er niet uitdrukkelijk, maar wat zou dat?

U kunt het doen uit menslievendheid.

Shylock

Ik kan ‘t niet vinden, ‘t staat niet in de schuldbrief.

Portia

En u, koopman, hebt u nog iets te zeggen?

Antonio

Niet veel: Ik ben bereid en toegerust.

Geef me je hand, Bassanio – vaarwel.

Shylock

Wij vermorsen tijd, kom tot uw vonnis.

Portia

Een pond vlees van die koopman is van u.

Het hof erkent het, en de wet vergunt het

Shylock

Rechtvaardige rechter!

Portia

U moet dit vlees wegsnijden uit zijn borst.

Shylock

O hoogst geleerde rechter! Eindelijk vonnis!

(pakt zijn mes) Komaan, houdt u gereed!

Portia

Een ogenblik geduld: houd dit voor ogen:

Die schuldbrief hier geeft u geen druppel bloed.

Neem dus wat u verlangt, neem uw pond vlees.

Maar als u slechts één drupppel bloed

bij ‘t snijden mocht vergieten, valt uw land

en goed, volgens de wetten van Venetië,

de staat Venetië toe.

Shylock

Is dat de wet?

Portia

Gij zult de akte zien.

Want nu u recht eist, kan ik u verzekeren

Dat u recht zult krijgen, meer dan u verlangt.

Shylock

(haalt zeer teleurgesteld bakzeil)

Ik neem het aanbod aan. Betaal mij driemaal

Het schuldbedrag en laat hem gaan.

Bassanio

Hier is het geld.

Portia

Nee, nee, wees niet zo haastig. Hij wil zijn recht.

Hij krijgt zijn recht, maar niet meer dan de boete.

Shylock

Geef mij het schuldbedrag en laat mij gaan.

Portia

U hebt het openlijk voor ‘t hof geweigerd.

U krijgt de boete en niet meer. En als u bij het innen

bloed vergiet zet u uw leven op het spel, bedenk dit.

Shylock

Laat dan de duivel hem zijn vet maar geven.

Ik heb er mijn bekomst van.

Shylock geeft teleurgesteld toe maar dat is voor Portia niet genoeg. De wet gebiedt dat iemand die op slinkse wijze een burger naar het leven staat – en dat doet Shylock met zijn boete – zijn bezit verbeurd verklaard ziet. De ene helft gaat naar de bedreigde persoon, de andere helft gaat naar de schatkist van de staat.

Nederland is gewaarschuwd.

En dat terwijl wij een geschiedenis van koopmansgeest hebben waarin al vroeg coulant met schulden werd omgegaan. In de 17e eeuw wist men al dat men geen handel zonder enig risico kon drijven. Voor degenen die failliet gingen (vóór die tijd letterlijk een doodzonde) werd er in 1627 een bemiddelingskantoor ‘Camere van Desolate Boedels’ opgericht. Dat zat in een kamertje in het stadhuis op de Dam. Boven de deur hing een reliëf van de Val van Icarus.

(Vertaling: Bert Voeten, bewerking E.Snel, de informatie uit de laatste alinea komt uit een artikel van Jesse Frederik)